مقدمه :

هر ساله دور ه های متعددی با نام بررسی محتوای کتاب های درسی ابتدایی در مناطق مختلف کشور برگزار می شود اما چیزی که عیان است بسیاری ازمدرسین دوره ها کسانی هستند که نه در رشنه ی برنامه ریزی درسی تحصیل کرده اند ونه دارای پژوهش ومطالعه وتخصص در این زمینه هستند وفقط از جنبه ی در آمد مادی ، گرفتن امتیاز های مر بوط به دوره واخذ رمینه های لازم برای سر گروهی ویا دست وپا کردن نام وآوازه برای خود تدریس در این دوره ها را قبول می کنند ،حتی قادر به ارایه ی یک تعریف از محتوی نبوده ونعیارها وملاک های بررسی آن را نمی دانند چون اکثریت قاطع آموزگاران به دنبال  کسب امتیاز دوره ها هستند با آن ها به توافق دست می یا بند وچیزی که در این دوره ها بحث می شود یا اصلا مربوط به موضوع دوره نیست یا منحرف شده است وجالب اینکه محل خوبی برای استراحت وگپ زدن همکاران ومحل در آمد مناسبی برای برگزار کنندگان است ونه تنها تاثیر این دوره ها با توجه به هزینه ای که برای آنها صرف می شود در حوزه ی آموزش وپرورش ناچیز است بلکه آثار مخربی که غیبت آموزگاران به بهانه ی شرکت در دوره ها در طول سال تحصیلی به خصوص در روستا ها می گذارد چندین برابر است  با این حال عده ای از آموزگاران که واقعا به دنبال یادگیری وتحلیل مسائل هستند بعد از یک جلسه حضور در این دوره ها ویا شناختی که از مدرسین دارند حاضر به شرکت  وتلف کردن وقت خود در مباحث چرت وپرت وسطح پایین نشده وتر جیح می دهند خود به مطالعه وتحقیق پرداخته وبا استفاده از سواد اطلاعاتی نیازشان رابرطرف نمایند.بنابراین به برگزاری دوره های آموزش ضمن خدمت در طول سال تحصیلی وامتیازاتی که در آموزش وپرورش برای این دوره ها در نظر گرفته شده است اکید ا باید به دیده ی تردید نگریست.پیشنها دمی گردد چنین دوره هایی درطول سه ماه تابستان  ویا با دادن مرخصی با حقوق به همکاران  هر پنج سال یک بار به صورت یکساله ودوساله برای به روز شدن دانش وتوانایی های آموزگاران وبا تدارک امکانات وتسهیلات رایگان ومدرسین واساتید مجرب  ومتحصص در مراکز تربیت معلم استان ها برگزار شود هر چند که دهها سال است در کشورها ی پیشرفته از شیو ه های مشابه استفاده می شود.ولی در مثل می گویند که :((هر وقت ماهی را از آب بگیری تازه است.)) مادر این جا با عنایت به اندک مطالعه ی خود به طور مختصر به جلو ه ها ی عناصر برنا مه ی درسی در کتب درسی می پردازیم.

((1-ویژگی کتاب های درسی در بعد بیان اهداف.

اهداف  آموزشی بیانگر مقاصد برنامه ریزان،مربیان و...هستند که انتظار می رود دانش آموزان پس از پایان آموزش به آن ها دست یابندبنابراین ذکر آن ها در کتاب های درسی ضرورت دارد وبر حسب نوع درس،پایه ی تحصیلی و...به صورت های متفاوت از جمله تصویر،سوال  و...مطرح می شوند.

الف:بیان اهداف کلی کتاب در مقدمه اصلی کتاب درسی

ب: بیان اهداف کلی در مقدمه ی اصلی هر واحد یاد گیری

ج:بیان اهداف جزئی درابتدای هر واحد درسی

د:توجه به این نکته که بیان وعدم بیان اهداف به صورت رفتاری بستگی به ماهیت درس مورد نظر دارد.

ه:توجه به این نکته که میزان صراخت یا عدم صراحت در بیان انتظارات واهداف به ویژگی های ادراکی مخاطبان ونوع درس بستگی دارد.

2-ویژگی کتاب های درسی در بعد محتوی و روش های ارائه ی آن.

تعریف محتوی :محتوا عبارتست از مجمو عه ی مفاهیم ،مهارت ها وگرایش هایی که از سوی بر نامه ریزان انتخاب وسازماندهی می شود.در عین حال محتوا آثار خاصل از فعالیت های یاددهی –یاددگیری معلم و دانش آموز را نیز شامل می شودمحتوی شامل دانش ونگرش ها وارزش هایی است که باید یاد گرفته شوند بنا براهمیت این موضوع در انتخاب آن باید معیار هایی درنظر گرفته شوند از جمله:

الف:رابطه ی هدف با محتوا: برای دستیابی به هر هدف تربیتی، فعالیت های یادگیری باید چنان انتخاب شوند که به فراگیر قرصت لازم برای انجام رفتار مورد نظر داده شود.

ب:محتوا وتوان یادگیری:قرصت های یادگیری شامل رفتارهایی است که یادگیرنده توان انجام آن را داشته باشد وقادر به آن باشد.اگر در تعیین اهداف،انتخاب وساز ماندهی محتوا،تعیین روش های یاددهی-یادگیری به ویزگی های فراگیران توجه شده باشد این موضوع خود به خود محقق می شود.

ج:محتوا وزمان:تعداد مغاهیم واصول وتعمیم ها ونظریه ها در یک واحد یادگیری یا یک کتاب درسی باید با زمانی که صرف خواندن و فهمیدن آن می شود متناسب باشد ،در واقع زمان موردنیاز به خواندن وفهمیدن متم به تعداد مفاهیم بستگی دارد ونه کلمه ها وحجم کتاب درسی.عواملی مثل تراکم در ارایه ی نظریات،نسبت اطلاعات مهم به غیر مهمف وچگونگی تبین آن ها در کاهش وافزایش زمان مورد نیاز برای یادگیری دخلیند.

د:محتوا و سود مندی:محتوای کتاب درسی باید با زندگی روزمره ومسائل ومصادیق آن مربوط وبرای شاگردان سودمند باشد.

و: محتوی و ارتبای عمودی:دستیابی به اهداف معمولا زمان زیادی را می طلبد بنابراین غرصت های یاد گیری باید پشت سر هم به گونه ای ساز ماندهی شوند گه مطالب یادگیری شده در طی سال های مختلف یکدیگر را پشتیبانی کرده وتقویت نمایند واز سوی دیگر توزیع وتقسیم بندی فعالیت های یادگیری در پایه های مختلف باید به گومه ای باشد که موجب سنگینی مطالب در یک پایه نگردد.

هـ :محتوی وارتباط افقی : محتوای هر کتاب درسی باید با محتوای کتاب های درسی دیگر هماهنگ بوده و مورد پشتیبانی قرار گیرد زیرا در چنین حالتی ممکن است بعضی از مفاهیم و مهارت ها و ارزش  ها در کتاب های درسی یک پایه از جنبه ها وابعاد مختلف مورد بررسی قرار گیرد.

ی :محتوا وروش های یاددهی ویادگیری:زوش های ارائه ی محتوا در کتاب های درسی ارتباط بسیار نزدیک و جدا ناشدنی با روش های تدریس دارد ونقطه ی شروع وپایان دقیقی نمی توان برای هر یک تعیین کرد هرجا یکی از این دو مورد بر دیگری پیشی بگیردیا در خلا بدون حضور دیگری مورد ملاحظه قرار بگیرد ممکن است نتایج نا مطلوبی به بار بیاید.موارد دیگری از جمله محتوا واعتبار علنی- محتوا و توسعه ی مفهوم-محتوا وزبان و....نیز باید باید مورد توجه باشند.روش های تدریس پیش بینی شده باید در محتوای کتاب های درسی و وساختار آن نمایان باشد بنابراین تصمیم گیری در مورد روش های ارایه ی محتوی وروش های یاددهی ویادگیری باید همزمان صورت گیرد.مثلا اگر روش های فعال تدریس مد نظر باشد مولفان باید از تشریح وتوضیح مظالب کاسته وبردانش آموران را در فعالیت های یادگیری مانند تحلیل وترکیب مسائل ،مفهوم سازی وانجام پروژه ها و...سهیم سازند. از جمله ویژگی های کتاب های  درسی مبتنی بر روش های فعال تدریس می توان به موارد زیر اشاره کرد:

***بین توجه به موضوع وتوجه به روش،اعتدال برقرار است.

***در ارائه ی محتوی دانش آموز یا مخاطب کاملا مشخص است.

***محتوی بر اساس توجه به مهارت های اساسی تنظیم می شود.

***محتوی بر اساس تجربیات وتوانایی های دانش آموزان انتخاب وسازمان دهی می شود.

***محتوی بستر مناسبی برای فعالیت های متنوغ فردی وگروهی دانش آموزان است.

***مفاهیم به عنوان داده های خام تلقی می شوند.داده های موجود درفرآیند تحقیق به اطلاعات تبدیل می شود و به این وسیله بخشی از محتوای مورد یادگیری در فرایند یاددهی- یادگیری تولید می شود.

***فعالیت های دانش آموزان به عموان بخشی از درس طراحی شده است. مثل طبقه بندی کنید، مشاهده کنید و...نه زاید بر درس.

***عنصر ارزشیلبی از فعالیت ها ی فردی وگروهی به عنوان جزئی از محتوی مورد توجه است.

***دانش آموز حس می کند درس قسمتی از زندگی اوست ونه قسمتی از زندگی دانشمندان وبزرگسالان.

3-ویژگی های کتاب درسی از بعد ارزشیابی:

ارزشیابی در برنامه ها وکتاب های درسی باید به گونه ای پیش بینی گردد که عاری از هر گونه ابهام باشد همچنین ارزشیابی رابطه ی تنگاتنگی با اجزاء برنامه ی درسی دارد بنابراین مولفه های دیگر برنامه  ی درسی باید در پیش بینی روش هاو محتوای ارزشیابی مورد توجه قرار گیرند از جمله:

الف :رعایت اختصار و عدم ابهام و صراحت داشتن.

ب:تناسب ماهیت و موضوع درسی ونوع ارزشیابی.

ج:تناسب شیوه ها وابزارهای ارزشیابی با خصوصیات رشدی دانش آموزان.

د:تناسب شیوه ها وابزار های ارزشیابی.

و:تناسب شیوه ها وابزار های ارزشیابی با هدف های واحد یادگیری.

هـ:تناسب شیوه ها وابزار های ارزشیابی با اصول یادگیری.

ی :تناسب شیوها وابزار های پیش بینی شده درارزشیابی با امکانات موجود.))ملکی ،حسن1385 ،159 الی162

منبع:

ملکی، حسن، برنامه ریزی درسی راهنمای عمل،مشهد:1385 ،انتشارات پیام اندیشه.